Plebiscyt na Warmii i Mazurach, Plebiscyt w Prusach Wschodnich i Zachodnich (niem. Volksabstimmungen in Teilen Ost- und Westpreußens) – jeden z dwóch plebiscutów dotyczących Polski, wyznaczonych w 1919 r. w wersalskim traktacie pokojowym kończącym I wojnę światową. Plebiscyt został przeprowadzony 11 lipca 1920 na obszarze Warmii, Mazur i Powiśla. W plebiscycie ludność zamieszkująca Warmię, Mazury i Powiśle miała zdecydować o przyłączeniu tych ziem do nowo powstałego państwa polskiego lub o pozostawieniu ich w granicach Prus Wschodnich i Prus Zachodnich. Nad przebiegiem głosowania czuwały komisje międzysojusznicze powołane przez Ligę Narodów. Argumentem na rzecz włączenia tego obszaru do Polski było przede wszystkim to, że według danych polskich, 80% (według źródeł niemieckich – tylko 10%) jego ludności posługiwało się w życiu codziennym lokalnym wariantem języka polskiego – a więc, zgodnie z przyjętą w traktacie wersalskim zasadą tworzenia państw narodowych, obszar ten powinien był znaleźć się w Polsce. Podnoszono też argument historyczny: przed 1772 rokiem część tych ziem (Warmia i Powiśle) wchodziła w skład Rzeczypospolitej. Traktat wersalski nie przyznawał jednak Polsce żądanych obszarów, pozostawiając decyzję o ich państwowej przynależności zamieszkałym tam Mazurom, Warmiakom i Powiślakom. Wyjątkiem było włączenie w skład Polski części powiatu nidzickiego z Działdowem w lutym 1920 roku. Motywowane to było gospodarczymi interesami Polski (przez Działdowo przebiegała linia kolejowa z Warszawy do Gdańska).
Obszar plebiscytowy obejmował trzy powiaty na Warmii (miasto Olsztyn, powiaty ziemskie olsztyński i reszelski), osiem powiatów na Mazurach (ostródzki, nidzicki, szczycieński, piski, ełcki, olecki, giżycki i mrągowski) i cztery powiaty na Powiślu (suski, kwidzyński, sztumski i malborski). Jak można zauważyć, nie obejmował on północnej części Warmii oraz okręgu Elblaga, należących do 1772 roku do Polski, które były w większości niemieckojęzyczne.
Przeprowadzenie plebiscytu nadzorowały komisje alianckie, których siedzibami były Kwidzyn i Olsztyn. Polską akcją wyborczą kierował Mazurski Komitet Plebiscytowy, Warmiński Komitet Plebiscytowy oraz Mazurski Związek Ludowy.
Wyniki plebiscytu były dla Polski druzgocącą klęską. W okręgu olsztyńskim za Niemcami opowiedziało się 363 209 osób, za Polską – 7 980, w okręgu kwidzyńskim za Niemcami 96 894, za Polską – 7 947. (według innych opracowań: za Polską 8018 osób, a za Niemcami 96 923 osoby) W obu okręgach za Polską głosowało 3,4% uprawnionych. Najwięcej głosów za Polską padło w powiatach sztumskim (19,07%) i olsztyńskim (13,47%), najmniej zaś w okręgach mazurskich (np. w powiecie Olecko tylko 2 głosy na prawie 30 tys. biorących udział w plebiscycie, stąd późniejsza niemiecka nazwa miasta Treuburg). W całości za przyłączeniem do Polski opowiedziały się cztery gminy mazurskie (trzy w pow. ostródzkim i jedna w okręgu nidzickim), cztery warmińskie (trzy w pow. olsztyńskim ziemskim i jedna w okręgu Reszel) oraz 25 leżących na Powiślu (zob. Władysław Łega, „Ziemia Malborska”, Toruń 1933, mapka IV Wyniki plebiscytu w r. 1920, s. 9). W rezultacie plebiscytu na Mazurach przyłączono do Polski wsie Lubstynek, Napromek oraz Groszki, a na Powiślu – Małe Pólko, Nowe Lignowy, Kramrowo, Bursztych i Janowo. Do Polski również ze względów gospodarczych przyłączono port rzeczny w Korzeniewie bez samej wsi Korzeniewo (inaczej Kurzybrak) oraz przyczółek mostowy w Opaleniu.
Na niekorzystny dla Polski wynik złożyło się szereg przyczyn. Po pierwsze strona niemiecka dysponowała olbrzymią przewagą materialną, organizacyjną i propagandową. Wpływ na przebieg kampanii plebiscytowej miała terrorystyczna działalność niemieckich bojówek, a także stronnicza nieraz postawa Komisji Międzysojuszniczej (głównie jej włosko-brytyjskiej części, francuska była nastawiona bardziej propolsko). Poza tym na kartach wyborczych zamiast słowa Niemcy wydrukowane były słowa Prusy Wschodnie. Mazurzy i Warmiacy mieli zatem wybierać między doskonale im znanymi Prusami Wschodnimi a odrodzonym państwem polskim, z którym stracili łączność w 1772 roku (Warmiacy i Powiślacy) albo nie posiadali jej nigdy wcześniej (Mazurzy). Ponadto plebiscyt odbył się w bardzo trudnym dla Polski momencie, w czasie rozpoczętej 4 lipca 1920 generalnej ofensywy Armii Czerwonej w trakcie wojnie polsko – bolszewickiej. W przeddzień plebiscytu – 9 lipca 1920 premier RP Władysław Grabski na konferencji w Spa oficjalnie poprosił państwa Ententy o pomoc wobec agresji bolszewickiej. Sytuacja na froncie polsko-sowieckim dawała niemieckiej propagandzie pretekst do określania Polski mianem państwa sezonowego i wykorzystania obaw uczestników plebiscytu przed zagrożeniem terrorem Czeka (o którym donosiła prasa) i narzuceniem siłą ustroju sowieckiego. Były to przesłanki skłaniające do głosowania za utrzymaniem status quo. Kolejną ważną przyczyną był fakt przywiezienia na ten teren przez władze niemieckie około 100 000 osób, przeważnie emigrantów z Zagłębia Ruhry, jako urodzonych na terenie Mazur przed 1905 i mających powyżej 20 lat (analogicznie do plebiscytu górnośląskiego, gdzie strona polska poprosiła emigrantów o udział w głosowaniu, którzy jednak głosowali głównie za Niemcami). Te osoby stanowiły 30% do 40% głosujących w mazurskich powiatach i w ponad 95% głosowały za pozostaniem w Prusach Wschodnich. Ostatecznie niemal cały obszar plebiscytowy pozostał w granicach Niemiec, Polsce przyznano jedynie 8 gmin (5 na Powiślu i 3 na Mazurach), a granica między Polską a Niemcami biegła odtąd wzdłuż wschodniego brzegu Wisły.[1]
Na setną rocznicę tego wydarzenia Muzeum Historyczne w Ełku przygotowało wystawę „Ełk 1920. Plebiscyt na Mazurach”, której wernisaż odbył się 08.07.2020 o godzinie 18:00 w swoich salach wystawowych. W trudnej sytuacji związanej z pandemią koronawirusa COVID – 19 zachowane były rygory: obowiązkowe maseczki na twarzach, dezynfekcja dłoni, zachowane odległości i małe grupy zwiedzających. Był to pierwszy wernisaż od chwili ogłoszenia pandemii.
Wszyscy, którzy przybyli na wernisaż przed godziną 18:00 zajęli miejsca w wagonach kolejki wąskotorowej, które specjalnie zostały podstawione na perony byłej stacji wąskotorowej. Uroczystości otworzył Dyrektor Muzeum Historycznego dr Rafał Żytyniec witając wszystkich przybyłych a szczególnie władze administracyjne miasta i powiatu oraz przedstawicieli instytucji współpracujących z Muzeum przy organizacji wystawy, a w śród nich przedstawicieli Polskiego Towarzystwa Numizmatycznego: Marka Nowickiego, Zdzisława Bereśniewicza oraz Marka Buze.. Poinformował, że wystawę objął patronatem honorowym Prezydent Miasta Ełku. Następnie głos zabrał Prezydent Miasta Ełku pan Tomasz Andrukiewicz opowiadając między innymi o swoich wrażeniach z lektury pierwszego numeru Rzeczypospolitej oraz współczesnych wydawnictw na temat Plebiscytu. Ponownie głos zabrał dr Rafał Żytyniec w krótkich słowach przedstawiając osobę profesora Roberta Trabę, który przygotował wykład Lokalne zdarzenie w okowach wielkiej historii. Jak w Ełku opowiadać o plebiscycie 1920 roku. Profesor Traba w bardzo ciekawy sposób przedstawił ówczesną sytuację geopolityczną Mazur i Ełku, przygotowania do przeprowadzenia oraz sam przebieg głosowania a także jego skutki.
Po wykładzie dr Rafał Żytyniec wraz z prezydentem Tomaszem Andrukiewiczaem w podziękowaniu za współpracę przy organizacji wystawy wręczyli drobne upominki dla Marka Nowickiego, Marka Buze, Anny Buz, Wojciechowi Kujawskiemu i innym. Na koniec zaprosił wszystkich do zwiedzenia wystawy w małych grupkach. Po wystawie oprowadził Jakub Knyżewski.
Na wystawie można było obejrzeć m.in. eksponaty członków Polskiego Towarzystwa Numizmatycznego Oddział w Suwałkach Kolo w Ełku pana Marka Buze oraz Marka Nowickiego.
Zainteresowanych
przebiegiem wernisażu oraz wykładem profesora Traby zachęcam do obejrzenia relacji
z uroczystości: https://www.youtube.com/watch?v=mbK2RwrFo5U
[1] Za Wikipedią. https://pl.wikipedia.org/wiki/Plebiscyt_na_Warmii_i_Mazurach